Franse barok – een toelichting

De gedachte aan “La musique baroque Française” oftewel de Franse barokmuziek doet ons wegdromen in de tijd. Een vervlogen tijd, dat is het zeker, maar het laatste grofweg halve decennium terug herontdekt door de opkomst van de “Historically Informed Performance”. Het onderzoek van eerste bronnen als partituren, iconografie, brieven en andere testimonials doet ons terug een stuk dichter staan bij deze tijd. De kennis die nodig is bij het uitvoeren van deze muziek, is mogelijk dankzij gespecialiseerde studie door musicologen, instrumentenbouwers, kunsthistorici, de museumwereld etc. Het instrumentarium wordt terug heruitgevonden, facsimile’s worden gedrukt en gespecialiseerde literatuur uitgegeven.

Deze wetenschap staat niet stil: de muzikant probeert zich meester te maken van zoveel mogelijk verschillende informatie om het dan te vertalen op zijn instrument. Maar nederigheid is steeds gewenst, net zoals een portie relativeringsvermogen. We zullen nooit weten hoe het er werkelijk aan toe ging … we zullen nooit de tijdsgeest voelen waarin deze componisten, zoekende naar erkenning en werk, hun composities met wat inkt en een pen aan het papier toevertrouwden. Voorts is dit manuscript maar een heel summiere manier om vaak diepgaande muzikale gevoelens over te brengen. Maar ik zie het als een geluk bij een ongeluk omdat muziek altijd opnieuw moet heruitgevonden en beleefd worden, zowel voor de uitvoerders als het publiek. En dit is nu net mogelijk door de marge aan interpretatie en de noodzakelijke input van muzikale ideeën van de muzikant zelf. De hunkering naar alle mogelijke kennis rond deze muziek en zijn tijd is een resultaat van diepe interesse en liefde. En is er het natuurlijke verlangen om dit te delen met een publiek.

Met de muziek uit het Frankrijk van de 17e en 18e eeuw denken we automatisch aan Louis XIV, onder wiens régime de kunst werd gebruikt als middel om de grootsheid ver buiten de landsgrenzen te brengen. Eenmaal gevestigd in het enorme kasteel van Versailles, dat letterlijk omhoog rees uit de moerassen buiten het drukke Parijs, werd ze het kloppend hart van de natie. Tegen de tijd dat de Zonnekoning in 1715 zijn aardse rijk inruilde, had er zich een echte persoonlijke stijl ontwikkeld zowel in de muziek als in alle andere kunsten. De muziek straalt op haar beurt de grandeur van het koninkrijk uit, maar is ook vervlochten van melancholie door een heel eigen manier van componeren. Niemand minder dan Jean-Baptiste Lully bracht dit tot een hoogtepunt door muziek royaal te toonzetten in 5 stemmen. We onderscheiden dan “dessus” – zowel voor viool, hobo, blokfluit, etc – “les parties” en “les basses”. Les parties werden in de 3 do-sleutels geschreven en betrof maximaal 3 altvioolpartijen, “haut-contre, taille & quinte “van klein naar groot. Met “les basses” werd zowel een becijferde bas bedoeld – klavecimbel, orgel of luit – als een gestreken bas. De gestreken bas kon een gamba oftewel “viole” zijn of de typische “basse de violon”. De diversiteit van de instrumenten was veel groter dan we denken, alsook de stemmingen en de speelwijzen. De studie naar het hoe en waarom gaat onverminderd voort. Grofweg de 19e eeuw heeft gaandeweg een grote standaardisering teweeg gebracht in het klassieke instrumentarium en heeft de grote diversiteit ongewild beetje bij beetje van de kaart geveegd.

Eerder de tessituur gaf het soort instrument aan en veelal is er ruimte voor keuzes. Vandaag integreren we in de viering een bloemlezing met 4 verschillende componisten met 3 bezettingen, gebruik makende van 2 violen, een viola da gamba, cello en een orgelpositief. De 4 componisten zagen allen het levenslicht in het Frankrijk van de 17e eeuw, de eeuw van Louis XIV.

Marc-Antoine Charpentier (° Paris 1643 – 1704) ging in Rome studeren bij Carissimi en kon bij zijn terugkeer rekenen op een privébaan bij La Duchesse de Guise. Na haar dood kon hij componeren voor de prestigieuze Comédie Française, waar hij samenwerkte met niemand minder dan Molière, de artistieke handlanger van Lully. Hij trad ook in dienst als componist bij de Jezuïeten en de laatste 6 jaar van zijn leven was hij kapelmeester aan de Sainte-Chapelle. Charpentier schreef veel religieuze muziek waaronder missen, motetten, het bekende Te Deum, gelegenheidswerken, oratoria, vespers, etc. U hoort vandaag 3 werken van Charpentier. Naast een korte “caprice pour 3 violons” volgt de Prélude uit een motet genaamd “O Amor” oftewel “Elévation à 2 dessus et basse chant”. Later in het programma brengen wij u de Ouverture en het eerstvolgende deel uit “Symphonies pour un Reposoir”, gecomponeerd in 1672.

François Couperin “Le Grand” (1668 – 1733) is vooral bekend voor zijn grote repertoire voor het klavecimbel en wat wij heden “kamermuziek” noemen, dus kleine wisselende bezettingen “au choix”. Hij werd geboren, werkte en stierf in Parijs. Hij had er een briljante carrière in navolging van zijn vader en ontwikkelde een heel eigen stijl gebaseerd op zijn visie van het klavecimbel- en orgelspel. Als aanloop naar de aanvang van de viering van vandaag brengen wij enkele delen uit een triosonate oftewel “sonate en trio”. Trio slaat hier op de 2 dessus-partijen en de baspartij. Deze sonate kreeg de naam “l’Impériale” mee en maakt deel uit van een bundel van 36 werkjes, verdeeld over 3 “Ordres”. Deze bundel verscheen in 1726 onder de naam “Les Nations” en moet een schat geweest zijn voor zowel de amateur- als professionele muzikant. Couperin is een meester in hoogst verfijnde genrestukjes en verzorgde zelf zijn uitgaves waar elke versiering bewust werd gedrukt en beschreven door de componist, wat uitzonderlijk was.

Met Jean-Marie Leclair (1697-1764) zijn we aan een tegenpool van Couperin beland, althans als mens. Leclair was een bevlogen en getalenteerd violist die wordt aanzien als de stichter van de Franse vioolschool. Muzikaal wist hij ook als Couperin de Franse en Italiaanse stijl te combineren. Hij werd geboren in Lyon, werkte aan het hof van Louis XV maar woonde en werkte enkele jaren in Nederland (Leeuwarden & Amsterdam). Zoals veel violisten in het Ancien Régime was hij dansmeester en liet ons enkele belangrijke bundels aan sonates na ; zowel voor vioolsolo als voor 2 violen (triosonate), telkens met een becijferde bas. Vandaag hoort u enkele delen, over de viering verspreid, uit zo’n triosonates : het “Grave & Allegro” uit de 3de Ouverture en een “Aria Gratioso” uit de 3de sonate. Deze 2 werken verschenen samen in een bundel van 3 Ouvertures en 3 Sonates onder opus 13 in 1753, 3 jaar voor Mozart werd geboren en 3 jaar na Bach’s dood. Als afsluiter hoort u een Chaconne (een dans als een reeks variaties op een thema) uit zijn opus 8, genaamd “ Deuxième Récréation de musique” uit 1737.

Joseph Bodin de Boismortier (1689-1755) is heden een minder bekend maar daarom zeker geen onverdienstelijk componist. Geboren in Thionville, opgegroeid in Metz en in 1713 mee verhuisd naar Perpignan waar hij een job had bij de koninklijke tabakscontrole, wachtte Boismortier er tot 1724 om naar Parijs te verhuizen nadat zijn muziek die hij in Perpignan tot dan toe uitgaf een waar succes bleek. Hoewel hij vaak vormen overnam naar Italiaanse Stijl schreef hij volkomen in de verfijnde stijl die een mengeling lijkt van luchtige verfijning, positivisme, weemoed maar telkens met “grandeur”. U begrijpt dus dat we graag deze muziek met u willen delen. U hoort, in onze voltallige bezetting, de 6de sonate uit zijn opus 34.

– Justin Glorieux

Barokmis no. 1 – Franse barok
25 februari 2018, 10.30u

met In Nomine, ensemble in residentie
Justin Glorieux, viool
Delphine Gros, viool
Fredrik Hildebrand, viola da gamba
Herlinde Verheyden, cello

Nicolas De Troyer, orgelpositief

Voorgegaan door pastoor Paul Scheelen
Homilie door diaken Frank Morlion

Livestream: Allerheiligen 2017

Het Hoogfeest van Allerheiligen wordt op 1 november live uitgezonden. Op het programma staat de Messe C-Dur op. 86, oftewel de Mis in C van Ludwig van Beethoven.

Vanaf 10.30u te volgen via het onderstaande YouTube-evenement:

Bianca Van Puyvelde – sopraan
Joëlle Charlier – alt
Denzil Delaere – tenor
Wilfried Van den Brande – bas

Nicolas De Troyer – titularis-organist

Sint-Paulus Sinfonietta & Sint-Paulus Camerata o.l.v. Ivo Venkov

Livestream: Mozart in Sint-Paulus

Dank aan onze sponsors: Soudal, Port of Antwerp, Ecomed, Allianz, Mercier Vanderlinden en Bostoen.
Er zijn ook een aantal mensen die onze werking in alle stilte, vaak substantieel ondersteunen. Zij weten hoe we hen waarderen.
Hartelijk dank aan de Kerkraad van Sint-Paulus, die ;ons initiatief een warm hart toedraagt, en aan onze pastoor, steeds onze verwelkomende gastheer.
Dank aan de Muziekkapel Sint-Paulus vzw en haar voorzitter.
Dank aan het Beschermcomité Orkestmissen Sint-Paulus en haar voorzitter.
Dank aan Eliane en Hendrickje voor hun enthousiasme om ons te vergasten op heerlijke muziek.
Dank aan het kabinet van minister Jo Vandeurzen, die het project via Zorgnet-Icuro tot bij Woon-en Zorgcentra en ziekenhuizen in heel Vlaanderen bracht.

Livestream: Messe solennelle – C. Gounod

De orkestmis van 15 augustus werd live uitgezonden via YouTube.

Op het programma stonden, naar traditie, de Messe solennelle van Charles Gounod en het O Beata Mater van August De Boeck.
De volledige uitvoering is hier te bekijken:


Uitvoerders:
Elise Gäbele – sopraan
Denzil Delaere – tenor
Wilfried Van den Brande – bas-bariton
deChorale & Sint-Paulus Sinfonietta
Hans Van Kerckhoven, concertmeester
Annemie Neuhard, harp
Nicolas De Troyer, titularis-organist
o.l.v. Ivo Venkov – Kapelmeester

Plechtige eucharistieviering voorgegaan door pastoor Paul Scheelen

Fundraisingconcert Muziek in Sint-Paulus

Fundraisingconcert Muziek in Sint-Paulus
Tickets verkrijgbaar bij Fnac

Om de live streaming en captatie van de orkestmissen op lange termijn te verzekeren, wordt op 1 oktober 2017 in de Sint-Pauluskerk een hoogstaand fundraising concert georganiseerd.

Eliane Rodrigues, piano
Hendrickje Van Kerckhove, sopraan
Wilfried Van den Brande, bas-bariton
Sint-Paulus Sinfonietta
o.l.v. Ivo Venkov

Het programma is volledig gewijd aan W.A. Mozart, met:

Symfonie nr 40 in g mineur, KV 550
Pianoconcerto nr 23 in A groot, KV 488
Aria’s en duetten uit Mozarts opera’s (die Zauberflöte, Le Nozze di Figaro, Don Giovanni)

Tickets: €32 (Categorie 1) – €24 (Categorie 2) – €17 (Categorie 3)
Verkrijgbaar bij Fnac

Fundraisingconcert Muziek in Sint-Paulus
Tickets verkrijgbaar bij Fnac

Sponsors Fundraisingconcert

Indrukwekkend archief overgedragen

Frans Dubois
Emerituskapelmeester Frans Dubois

De bibliotheek van de Muziekkapel is, dankzij een milde schenking van Emerituskapelmeester Frans Dubois, de dankbare bezitter geworden van een indrukwekkend aantal orkestpartituren.

Alle partituren die onze voormalige chef-dirigent, kapelmeester en bezieler van de orkestmissen gedurende een kwart eeuw in de Sint-Pauluskerk en elders heeft gedirigeerd, maken deel uit van deze grote collectie. De partituren zijn bovendien voorzien van talrijke aanduidingen en zijn als dusdanig boeiend studiemateriaal voor jonge musicologen en dirigenten.

Muziekkapel Sint-Paulus wil Frans Dubois bijzonder hartelijk danken voor dit grootse, genereuze gebaar en is erkentelijk voor het vertrouwen dat de Emeritus-Kapelmeester in haar werking stelt.

– Paul Bistiaux, voorzitter Muziekkapel Sint-Paulus vzw

Dank je, Rolande.


Rolande Van der Paal

Tijdens de voorbije 20 jaar is coloratuursopraan Rolande Van der Paal één van de pijlers geweest in de orkestmissentraditie.

Ze schitterde in de grote Haydnmissen: zo maakte ze met Emeritus-kapelmeester Frans Dubois een mooie opname van de Nelsonmesse, een document dat een levende getuige blijft van de al jarenlange hoge kwaliteit van het muziekleven in Sint-Paulus. Maar bovenal wordt Rolande Van der Paal vereenzelvigd met haar “O Beata Mater”. Als geen ander gaf zij uitdrukking aan de diep ingetogen beleving die dit prachtige lied van August De Boeck veronderstelt – met planerende pianissimi, met een subtiele sottovoce die naar adem deed snakken. Reikhalzend werd er bij het eind van de op zich bijzonder mooie ‘Messe Solennelle’ van Charles Gounod, uitgekeken naar het moment waarop die eerste woorden weerklonken: ‘O Beata Mater’. In de erop volgende, hoogromantische respons gaf deChorale steeds het beste van zichzelf om het élan van Rolandes vertolking te volgen.

Rolande Van der Paal was niet alleen een ster aan het firmament van Sint-Paulus. Zij was een Koningin van de Nacht in Mozarts Zauberflöte die haar rol met glans vertolkte op internationale podia. Zij was bovendien een artieste die door hedendaagse componisten op handen werd gedragen. Haar creaties van werk van o.a. Serge Verstockt waren ronduit indrukwekkend. De grote, ranke sopraan had bovendien een enorme podiumprésence. Naast een grote kunstenares, is Rolande een minzame, zachte maar zeer sterke persoonlijkheid, een diva zonder de capsones die de term
veronderstelt, een “grande dame” die door alle Sint-Paulus musici en zangers op handen werd gedragen.

Hulde aan een grote zangeres, aan een fijne persoon, die na een indrukwekkende carrière zelf heeft beslist om de fakkel aan een volgende generatie door te geven.

– Wilfried Van den Brande, intendant

Het Orgel van Sint-Paulus

De Sint-Pauluskerk herbergt één van de meest bijzondere en best bewaarde historische orgels in Vlaanderen. Het is het enige orgel in Antwerpen dat op een dergelijke schaal historisch pijpwerk bevat uit de 17e en 18e eeuw.

De bijzonder rijk geornamenteerde orgelkas is vervaardigd in het atelier van Rubens. Het ontwerp is van de hand van Erasmus Quellin II en het snijwerk werd vervaardigd door Pieter Verbrugghen de Oude.


Pieter Verbrugghen de Oude (links) en Erasmus Quellin II (rechts)

Het instrument maakte reeds een lange en bewogen geschiedenis door. De oorsprong gaat terug tot het midden van de 17de eeuw (1654/1658). Toen bouwde Nicolaas Van Haeghen een nieuw orgel voor de paters Dominicanen in Antwerpen. Het instrument bezat toen 42 registers, verdeeld over drie klavieren. Een zelfstandig pedaal was nog niet aanwezig. Het oudste nog bewaarde pijpmateriaal dateert uit deze periode.

In 1730-1732 onderging het orgel een grote transformatie, uitgevoerd door de toen in Antwerpen wonende orgelbouwer Jean-Baptiste Forceville. Hij breidde het orgel fors uit. Aan de kas werden twee pedaaltorens toegevoegd, waarmee het orgel zijn huidige gedaante kreeg. Het grootste aandeel van het aanwezige pijpwerk dateert uit deze periode. Forceville bouwde in die jaren bovendien een tweede orgel op de koorafsluiting van de Sint-Pauluskerk. Bij de afbraak van dit koordoksaal in 1832 werd het instrument uiteindelijk verkocht aan de parochiekerk te Broechem. Daar is het nog steeds te horen.

Na de Franse revolutie werden de paters Dominicanen uit Antwerpen verjaagd, maar gelukkig kwam het orgel vrij ongeschonden uit deze woelige periode. Omdat het hoofdorgel in onbruik was geraakt zocht men Jean-Baptiste Delhaye aan om het instrument te restaureren.

Delhaye voerde de restauratie door in 1824. Ondanks de wijzigingen (uitbreiding van de manuaaltessituur, nieuwe windladen voor de klavieren,…) bleef Delhaye het concept van Forceville grotendeels trouw. Het pijpwerk liet hij in grote mate ongemoeid, enkel de meeste tongwerken werden door Delhaye nieuw gemaakt. Bij het bijmaken van pijpen voor de uitbreiding van de klavieren sloot Delhaye nauw aan bij het materiaal van Van Haeghen en Forceville.

In 1843 werd door François-Bernard Loret een vrijstaande speeltafel op het nieuwe zangersdoksaal geplaatst. De oude spaanbalgen maakten plaats voor een magazijnbalg met pompen.
Na deze transformatie vinden in de loop van de komende decennia nog kleine wijzigingen plaats wat betreft de mechaniek en de windvoorziening. Zo werd de stemming gebracht op de moderne toonhoogte en werd er een barkermachine geplaatst voor het hoofdwerk. Aan de dispositie werd gelukkig weinig veranderd.

Vanaf 1955 werd aan het orgel gewerkt door de organisten Specht en Bank, waarbij vooral het pijpwerk werd onder handen genomen. Bij de brand van de kerk in 1968 liep het orgel grote schade op. Er vonden nadien verschillende herstelwerkzaamheden plaats.


De brand van 3 april 1968

Echter, de grote afstand tussen speeltafel en orgel had tot een zeer gecompliceerde mechaniek geleid, die gemakkelijk ontregelde. Al deze factoren, in combinatie met een verwaarlozing van het onderhoud, leidde in het begin van de jaren ’90 van vorige eeuw tot volledige onbespeelbaarheid van het hoofdwerk en het echowerk.
Een uitgebreide restauratie vond plaats tussen 1993 en 1996 door Ghislain Potvlieghe en Jean-Pierre Draps. Daarbij werd ondermeer de oude speeltafel gereconstrueerd en ook de toonhoogte werd teruggebracht naar de oorspronkelijke toestand. De stemming bleef evenwel gelijkzwevend. Om samenspel op de moderne toonhoogte mogelijk te maken werd op het koordoksaal, op de plaats van de oude windvoorziening, een nieuw instrument gebouwd door Potvlieghe. De vrijstaande speeltafel van Loret uit 1843, één van de vroegste voorbeelden in België, is te bezichtigen in de crypte van de kerk.

De huidige toestand van het instrument is van die aard dat een nieuwe restauratie zich opdringt. Verschillende problemen op gebied van windvoorziening, mechaniek en intonatie van het pijpwerk maken dat het instrument vandaag niet meer in een concertwaardige toestand verkeert. Wel is het nog te horen in de verschillende liturgische vieringen. Het is bijzonder jammer dat een instrument van dergelijke Europese klasse in deze staat verkeert. Het is dan ook te hopen dat een toekomstige restauratie, omringd door internationale expertise, dit uitzonderlijk patrimonium in al zijn glorie herstelt.

Welkom

Sinds 2013 is het de uitdrukkelijke wens geweest van Muziekkapel Sint-Paulus vzw om de idee van de orkestmissen in Sint-Paulus met moderne communicatiemiddelen uit te dragen en het draagvlak ervoor nog te vergroten.

Daarbij hebben we steeds het samengaan tussen liturgie en muziek voor ogen gehouden, ervan uitgaand dat het geheel ervan groter is dan de som van haar delen. Beide elementen sporen elkaar aan: het ervaren van doorleefde muziek in de bijzondere ruimte die de Sint-Pauluskerk is, leidt naar een sfeer van transcendentie, naar een au-delà, voorbij aan de hectiek van het leven van alledag. De liturgie geeft de muziek haar context, nodigt haar uit om nog meer in te zetten op de paradox van haar tijdigheid/tijdeloosheid.

Een ruime publieksbelangstelling voor de orkestmissen met de Sint-Paulus Camerata onder leiding van kapelmeester Ivo Venkov, de sterke aanwezigheid van mecenassen en sponsors, de grote gehechtheid van velen aan onze traditie, heeft ons ertoe gebracht om vanaf 2017 een geïntegreerd muzikaal actieplan te ontwikkelen.

We stellen verheugd vast dat kwaliteitsvolle muziek, gedragen door gepassioneerde uitvoerders, veel mensen naar de kerk weet te brengen, die zich vervolgens laten inspireren door een unieke combinatie van liturgie en muziek. Deze idee willen we verder doen groeien, over de grenzen van de orkestmissen heen.

In 2017 zullen er naast de 8 orkestmissen, voorgegaan door Pastoor Paul Scheelen, ook 6 Gregoriaanse missen zijn, 10 koormissen, 4 polyfone missen en 10 solistenmissen.

18 orgelmissen zullen als vanouds door titularis-organist Nicolas De Troyer met de hem eigen muzikaal-avontuurlijke zin ingevuld worden, nu genietend van het reliëf en context van de andere muzikale missen. Voor de Gregoriaanse missen zijn we zeer verheugd dat de Schola Gregoriana Cantabo opnieuw thuiskomt in Sint-Paulus. Ons polyfoon ensemble in residentie, Utopia, scheerde in 2016 hoge toppen met de release van haar eerste CD en enkele prachtige concerten in Sint-Paulus. Zij zullen tekenen voor 4 meerstemmige missen en een Utopia Festivaldag op 24 juni.

In 10 solistenmissen ontmoet u musici die u vermoedelijk reeds meermaals hoorde in Sint-Paulus.

5 instrumentale solisten en 5 vocale solisten zullen ieder afzonderlijk samen met Nicolas De Troyer vooraan bij het altaar musiceren en een misviering opluisteren.

Onze 10 koormissen worden aangestuurd door Erik Demarbaix, koorconsulent bij Koor & Stem en dus bijzonder thuis in het Vlaamse korenlandschap. Uit alle Vlaamse en soms ook internationale windstreken zullen uitstekende amateurkoren het beste van zichzelf geven in Sint-Paulus.

Daarnaast zijn er enkele opmerkelijke concertinitiatieven: de jaarlijkse Nocturne – Sint-Paulusparochie tegen armoede op 26 november, een benefietconcert op 7 mei en het jaarlijkse fundraising concert voor onze sociaal-artistieke werking & livestreaming op 1 oktober.